جنگ، پدیدهای ویرانگر است که ابعاد زندگی انسان را به هم میریزد. درگیریهای اخیر منطقه، به ویژه نبردهایی که طی ۱۲ روز و سپس ۴۰ روز به صورت غیرمتقارن و ناگهانی، کشور ما را در برابر حملات خارجی قرارداد، آسیبهای عمیقی بر پیکره جامعه ایرانی وارد آورد. این صدمات، از تلفات انسانی و تخریب زیرساختها گرفته تا فروپاشیهای اجتماعی، خانوادگی و سازمانی ، سایه خود را بر بخشهای مختلف اقتصادی نیز افکند.
در میانه جنگ، تابآوری شغلی به مثابه ستونفقرات پایداری جامعه به چالش کشیده شد. اگرچه توافق موقت دو هفتهای، آتش جنگ را برای لحظهای سرد کرده، اما طبیعت متزلزل این صلح، لزوم آمادگی و تابآور ساختن مشاغل را بیش از پیش آشکار میسازد.
اثرات مخرب جنگ بر اقتصاد و مشاغل
دوران بحران و جنگ، فارغ از نتایج نظامی آن، زخمهای عمیقی بر بخشهای اقتصادی به جا میگذارد که پایداری شغلی را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد.
تابآوری شغلی به معنای توانایی یک کسب و کار یا حرفه برای جذب شوکها، بازیابی از آسیبها، و تطبیق با شرایط متغیر پس از یک بحران است
اقتصاد دیجیتال و کسبوکارهای آنلاین
قطع اتصال و از دستدادن مشتری یکی از ملموسترین آسیبها در عصر حاضر است که به واسطه قطع گسترده یا محدودیت دسترسی به اینترنت، متوجه کسبوکارهای مبتنی بر وب میشود.
فروشگاههای اینترنتی، پلتفرمهای خدماتی، فریلنسرها و تمامی مشاغلی که حیاتشان به اتصال پایدار وابسته است، دچار فروپاشی درآمد و از دست دادن پایگاه مشتری شدند. این اتفاق، عدم پایداری درآمدی و عدم توانایی در ارایه خدمات را به دنبال داشت.
صنعت گردشگری و مشاغل وابسته
بیاطمینانی و لغو سفرها، ماهیت غیرقابل پیشبینی حملات و فضای ناامن ایجاد شده، ضربه مهلکی بر صنعت گردشگری وارد کرد. از تورهای رزرو شده گرفته تا هتلها، رستورانها، صنایع دستی و تمامی مشاغلی که مستقیم و غیرمستقیم از حضور گردشگران داخلی و خارجی ارتزاق میکنند، با لغو گسترده برنامهها، کاهش شدید تقاضا و در نهایت، ورشکستگی و بیکاری مواجه شدند. بدین ترتیب در این بومزیست شغلی، که به شدت به ثبات و امنیت وابسته است، تابآوری به چالش کشیده شد.
بخشهای صنعتی و تولیدی
تخریب مستقیم، اخلال در زنجیره تامین و نوسانات بازار، حملات به نقاط صنعتی و زیرساختها، علاوهبر تخریب فیزیکی به اخلال در زنجیره تامین مواد اولیه و توزیع محصولات منجر شد. نیروی کار در این بخشها، علاوه بر نگرانی از امنیت جانی، با کاهش تولید، تعدیل نیرو، و از دست دادن شغل مواجه شد. همچنین نوسانات نرخ ارز و بازار نیز فشار مضاعفی بر این بخش وارد کرد.
در میانه جنگ، تابآوری شغلی به مثابه ستون فقرات پایداری جامعه، به چالش کشیده شد. اگرچه توافق موقت دو هفتهای، آتش جنگ را برای لحظهای سرد کرده، اما طبیعت متزلزل این صلح، لزوم آمادگی و تابآور ساختن مشاغل را بیش از پیش آشکار میسازد
مشاغل خدماتی و محلی
کاهش تقاضا و تهدید امنیت از آسیبهایی است که حتی مشاغل خرد و خدماتی در مناطق شهری و روستایی نیز از آن مصون نماندند. با کاهش رفتوآمد عمومی، نگرانیهای امنیتی و تغییر الگوهای مصرف، کسبوکارهای محلی، مغازهداران و ارایهدهندگان خدمات روزمره با کاهش شدید درآمد و بقای کسبوکارشان روبرو شدند.
حال این پرسش مطرح است که چرا تابآوری شغلی حیاتی است؟
واقعیت این است که آسیبهای شغلی در بحرانهایی نظیر جنگ، هرچند غیرقابل اجتناب به نظر میرسند، اما پیامدهای آنها فراتر از مسائل صرفا اقتصادی است. چرا که درآمد شغلی، ستون فقرات معیشت خانواده، رضایتمندی از زندگی، امید به آینده و حتی سلامت روانی افراد است.
عدم پایداری شغلی به طور مستقیم با پدیدههایی نظیر اختلالات روانی شامل افزایش استرس، اضطراب، افسردگی و حتی تروماهای ناشی از بیبندوباری اقتصادی ربط مییابد. ازسوی دیگر فروپاشی خانواده با مواردی چون افزایش نرخ طلاق، خشونت خانگی و تضعیف بنیان خانواده به دلیل فشارهای اقتصادی باید مورد توجه قرار گیرد.
همچنین آسیبهای اجتماعی نظیر افزایش اعتیاد، جرم و جنایت و کاهش سرمایه اجتماعی دیگر مورد مهم این مبحث است. و باز باید گفت؛ مهاجرت و فرار مغزها به دنبال ناامیدی از آینده اقتصادی ممکن است، نیروی کار متخصص و جوان را به مهاجرت و ترک کشور سوق دهد.
از این رو، تامین پایداری شغلی دربحرانها یک ضرورت صرفا اقتصادی نیست، بلکه یک مسوولیت اجتماعی و انسانی در راستای حفظ سلامت و بقای جامعه است.
تقویت ارتباط با شبکههای محلی با شکل دادن همکاریهای محلی، افزایش مسوولیت اجتماعی با فعال کردن نقش کسب وکارها در حمایت از جامعهآسیبدیده و نیز مطالعه اثرات شبکهسازی اجتماعی بر تابآوری اقتصادی در مناطق بحرانی ممکن میشود
تابآور ساختن مشاغل
تابآوری شغلی، به معنای توانایی یک کسب وکار یا حرفه برای جذب شوکها، بازیابی از آسیبها، و تطبیق با شرایطمتغیر پس از یک بحران است. این مهم، نیازمند رویکردی چندوجهی و متناسب با بومزیستهای مختلف اجتماعی، فرهنگی و جغرافیایی است.
الف) سیاستگذاریهای کلان و حمایتی دولت
ایجاد صندوقهای حمایتی اضطراری
شیوه عملیاتی این راهکار با ایجاد صندوقهای سرمایهگذاری دولتی یا مشترک با بخش خصوصی که در زمان بحران به کسب وکارهای آسیبدیده به وی SMEها (کسبوکارهای کوچک و متوسط)، وامهای کمبهره یا بلاعوض اعطا کند، انجام میگیرد. این صندوق میتواند برای جبران نصف حقوق کارکنان و حفظ نیروی کار نیز استفاده شود. شیوه علمی نیز با طراحی مدلهای ریسکسنجی برای کسبوکارها و فیلترگذاری برای تخصیص بهینه منابع میتواند لحاظ شود.
زیرساختهای ارتباطی پایدار و جایگزین
راهکار عملیاتی این مورد با سرمایهگذاری بر زیرساختهای اینترنتی مقاوم به پدافند غیرعامل، ایجاد شبکههای جایگزین(مانند اینترنت ماهوارهایداخلی یا شبکههایمش بدون نیاز به زیرساخت مرکزی) و تضمین دسترسی پایدار به اطلاعات در زمان بحران میتواند مورد توجه قرار گیرد و از نظر علمی نیز با پیادهسازی سیستمهای ارتباطی مبتنی بر فناوریهای غیرمتمرکز (مانند بلاکچین برای تبادل اطلاعات) و توسعه پلتفرمهای بومی که با کمترین وابستگی به سرویسهای خارجی کار کنند، حایز اهمیت است.
پشتیبانی از پلتفرمها و کسبوکارهای بومی
در این حوزه نیز روش عملیاتی با ارایه معافیتهای مالیاتی و تسهیلات ویژه به کسب وکارهای آنلاین بومی که زیرساختهای آنها در داخل ایران قرار دارد، تحقق مییابد و شیوه علمی هم شامل مطالعه و تحلیل نقاط ضعف و قوت پلتفرمهای بومی و ارایه راهکارهای فناورانه برای افزایش مقاومت آنها در برابر حملات سایبری یا قطعیهای گسترده میشود.
ب) راهکارهای تابآوری در سطح کسبوکارها
تنوعبخشی در مدلهای درآمدی و عملیاتی
لازم به ذکر است؛ در این عرصه حوزههای مختلف کسب وکار میتواند مدنظر قرار گیرد مثلا، توسعه گردشگری داخلی و معرفی مقاصد کمتر شناخته شده و امن، ایجاد پکیجهای گردشگری مقاوم به بحران (مانند سفرهای ایمن و انفرادی)، آموزش کارکنان برای ارایه خدمات چندمنظوره، توسعه کانالهای فروش آفلاین، آموزش مشتریان برای استفاده از روشهای پرداخت جایگزین مثلا کارت به کارت در صورت قطعی اینترنت حایز اهمیت است. ازسوی دیگر در حوزه صنعت،
ایجاد زنجیرههای تامین جایگزین داخلی و متنوع، سرمایهگذاری در فناوریهای تولید غیرمتمرکز کوچکمقیاس (Micro-factories) میتواند مفید فایده باشد.
جنگ و بحرانهای پیشبینی نشده، اجتنابناپذیرند، اما ویرانگری آنها را میتوان با برنامهریزی و تابآور ساختن مشاغل به طور قابل توجهی کاهش داد. تابآوری شغلی، تنها به معنای بقای اقتصادی نیست، بلکه ضامن بقای اجتماعی، سلامت روانی جامعه و حفظ امید به آینده است
استراتژیهای حفظ و توسعه سرمایه انسانی
آموزش متقابل و توسعه چندمهارتی، دورکاری و انعطافپذیری، برنامههای حمایت روانی، تدوین پروتکلهای مدیریت منابع انسانی دربحران، ارزیابی تاثیر بحران بر سلامت روان کارکنان و طراحی برنامههای پیشگیرانه از جمله استراتژیهای حفظ و توسعه سرمایه انسانی است.
نوآوری و تطبیقپذیری فناورانه
ذخیرهسازی آفلاین و پشتیبانگیری ابری، استفاده از فناوریهای ارتباطی جایگزین، تحقیق و توسعه در پدافند غیرعامل سایبری، پژوهش در زمینه امنیت سایبری و پدافند غیرعامل در حوزه فناوری اطلاعات، مطالعه راهکارهای مشابه درکشورهای درگیربحران از موارد قابل توجه در مبحث نوآوری و تطبیقپذیری فناورانه محسوب میشود.
تقویت ارتباط با جامعه و شبکههای محلی
گفتنی است که تقویت ارتباط با شبکههای محلی با شکل دادن همکاریهای محلی، افزایش مسوولیت اجتماعی با فعال کردن نقش کسب وکارها در حمایت از جامعهآسیبدیده و نیز مطالعه اثرات شبکهسازی اجتماعی بر تابآوری اقتصادی در مناطق بحرانی ممکن میشود.
و اما در پایان باید گفت: جنگ و بحرانهای پیشبینی نشده، اجتنابناپذیرند، اما ویرانگری آنها را میتوان با برنامهریزی و تابآور ساختن مشاغل به طور قابل توجهی کاهش داد.
تابآوری شغلی، تنها به معنای بقای اقتصادی نیست، بلکه ضامن بقای اجتماعی، سلامت روانی جامعه و حفظ امید به آینده است. این مهم، نیازمند یک بسیج ملی در سطح دولت، کسبوکارها و جامعه است که با راهکارهای علمی و عملیاتی، پایداری مشاغل را در برابر هرگونه شوک آتی تضمین کند.
اقتصاد ایران، نه تنها با قدرت و خلاقیت نیروی کار خود میایستد، بلکه با تابآوری تعریف شده برای هر بومزیست شغلی، به سوی افقهای روشنتر پیش خواهد رفت. این جنگ، در کنار همه تلخیها، لزوم بازتعریف و تقویت تابآوری شغلی را به ما آموخت و اکنون زمان عمل و سازندگی فرا رسیده است.
جواد طلسچی یکتا
سردبیر پایگاه خبری مددکار نیوز
